زیلوبافی میبد؛ تاریخچه و راز فرش پنبه‌ای کویر

۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه

در خانه‌های قدیمی یزد و شبستان مسجدهای کویر، زیراندازی ساده و خنک پهن بود که نه پرز داشت و نه گرد و خاک نگه می‌داشت: زیلو. زیلوبافی میبد یکی از کهن‌ترین دستبافته‌های ایران است. روزگاری چرخ اقتصاد این شهر را می‌چرخاند، اما امروز بیشتر بافندگانش از شصت سال گذشته‌اند و این هنر در شمار هنرهای در خطر فراموشی قرار گرفته است. زیلو چیست؟ زیلو زیراندازی دستباف و بی‌پرز است که تار و پودش از نخ پنبه است. همین جنس پنبه‌ای آن را در گرمای مناطق مرکزی ایران خنک و سبک می‌کند. زیلو گرد و غبار را در خود نگه نمی‌دارد و به‌راحتی شسته می‌شود. به همین دلیل اهالی میبد آن را «فرش سلامت» هم می‌نامند. زیلو بیشتر در یزد و میبد، و در گذشته در اردکان، کاشان، اردستان و سمنان هم بافته می‌شد. تاریخچهٔ زیلو؛ از متن‌های کهن تا مسجد جامع نام زیلو از سدهٔ چهارم هجری به بعد در متن‌های تاریخی آمده است، هرچند بیشتر زیلوهایی که امروز به دست ما رسیده‌اند به پس از دورهٔ صفوی تعلق دارند. پژوهشگران دانشگاه کاشان، زیلوی نوش‌آباد را از کهن‌ترین فرش‌های شناخته‌شدهٔ دوران اسلامی ایران معرفی کرده‌اند. سفارش زیلو برای مسجدها و حسینیه‌ها سنتی دیرینه بود و نمونه‌های تاریخی آن، از جمله در مسجد جامع یزد، هنوز موضوع پژوهش است. بشنیغان؛ گهوارهٔ زیلوی میبد در میبد، محلهٔ قدیمی بشنیغان را مهد زیلوبافی می‌دانند. شاگردان از محله‌های دیگر به این محله می‌آمدند تا پای دار استادکاران بنشینند. آموزش این هنر سینه‌به‌سینه بود. پسرها پیش از رفتن به مدرسه باید چند ساعتی کنار استاد «پنجه‌زنی» می‌کردند. روزگاری صدها دستگاه زیلوبافی در میبد کار می‌کرد، اما از دههٔ هفتاد خورشیدی این هنر رو به افول گذاشت. زیلو چطور بافته می‌شود؟ زیلو روی دار عمودی بافته می‌شود و کار دو نفر را می‌خواهد. استاد پای دار می‌نشیند و پودها را رد می‌کند و شاگرد نقشه را می‌خواند و پودها را می‌کوبد. پیش از بافت، چله یا همان تارهای اصلی روی دار کشیده می‌شود. بافنده با هر رج، نقش را از دل نخ‌های رنگی بیرون می‌آورد. کار سنگینی است و بافنده ساعت‌ها پیوسته خم و راست می‌شود. نقش‌ها و رنگ‌های زیلو نقش‌های زیلو بیشتر هندسی و ساده‌اند: لوزی، شش‌ضلعی، نقش‌های پله‌ای و نقش محرابی که برای زیلوهای مسجدها بافته می‌شد. رنگ‌های سنتی زیلو آبی و سفید و نخودی است و در نمونه‌های تازه‌تر رنگ‌های گرم هم دیده می‌شود. همین سادگی، زیلو را به کف‌پوشی آرام و ماندگار تبدیل کرده است. موزهٔ زیلوی میبد اگر به میبد سفر کنید، موزهٔ زیلو را از دست ندهید. این موزه در سالن شرقی کاروانسرای میبد، کنار حصار تاریخی شارستان قرار دارد و نمونه‌های قدیمی زیلو و دستگاه بافت را نشان می‌دهد. هنر زیلوبافی میبد در فهرست میراث ناملموس ملی ایران هم ثبت شده است. کارگاه تعاونی زیلوبافان میبد هم برای دیدن مراحل بافت از نزدیک مقصد خوبی است. چرا زیلوبافی در خطر است؟ • جایگزین شدن زیلو با موکت و فرش ماشینی • بالا رفتن سن استادکاران و کم بودن شاگرد جوان • درآمد کم نسبت به کار سخت و زمان‌بر بافت • آشنا نبودن نسل تازه با ارزش و کاربرد زیلو پرسش‌های پرتکرار فرق زیلو با گلیم چیست؟ هر دو بی‌پرزند، اما زیلو از پنبه بافته می‌شود و گلیم بیشتر از پشم. زیلو خنک‌تر و سبک‌تر است و برای مناطق گرم مناسب‌تر. زیلوی اصل را از کجا بخرم؟ بهترین راه خرید مستقیم از کارگاه‌ها و بافندگان میبد است. هنرمندان زیلوباف می‌توانند در اینجا جاشه گالری رایگان خودشان را داشته باشند. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: dynamosquito from France، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 2.0