زری‌بافی ایران؛ تاریخچه، دورهٔ صفوی و وضعیت امروز

۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه

در موزه‌های بزرگ جهان، از متروپولیتن نیویورک تا ارمیتاژ سن‌پترزبورگ و موزهٔ پارچهٔ لیون، تکه‌هایی از پارچهٔ ایرانی نگهداری می‌شود که هنوز زیر نور می‌درخشند. این پارچه‌ها حاصل زری‌بافی‌اند؛ هنری که امروز در خود ایران تنها با دستان چند استادکار زنده مانده است. زری‌بافی چیست؟ زری یا زربفت پارچه‌ای است که در آن، کنار نخ‌های ابریشمی رنگی، از گلابتون استفاده می‌شود؛ رشته‌ای که دور آن نوار نازکی از طلا یا نقره پیچیده شده است. نتیجه پارچه‌ای سنگین، درخشان و پرنقش است که در گذشته برای لباس درباریان، پرده، روکش و هدیه‌های سلطنتی به کار می‌رفت. عصر طلایی در دورهٔ صفوی پژوهشگران دورهٔ صفوی را عصر طلایی پارچه‌بافی ایران می‌دانند. شاهان صفوی کارگاه‌های سلطنتی برپا کردند و نقاشان بزرگ برای پارچه‌ها طرح می‌زدند؛ به همین دلیل نقش زری‌های صفوی شبیه نگارگری است: صحنه‌های شکار، داستان‌های خسرو و شیرین و لیلی و مجنون، باغ و گل و پرنده. یکی از نام‌آورترین طراحان این دوره خواجه غیاث‌الدین نقشبند یزدی است که برخی آثارش با امضای «عمل غیاث» به دست ما رسیده است. افول پس از صفویه با سقوط صفویان و آشوب‌های پس از آن، کارگاه‌ها پراکنده شدند و بسیاری از تاجران و بافندگان از ایران رفتند. در دورهٔ قاجار و با ورود پارچه‌های ارزان اروپایی، زری‌بافی بیش از پیش کم‌رونق شد و به چند کارگاه محدود رسید. چرا زری امروز در خطر است؟ • دستگاه‌های سنتی زری‌بافی پیچیده‌اند و یادگیری کار با آن‌ها سال‌ها طول می‌کشد • مواد اولیه، به‌ویژه گلابتون مرغوب، گران و کمیاب است • بافت هر متر زری زمان بسیار زیادی می‌برد و بازار مصرف روزمره ندارد سهم ما در زنده ماندن زری شناختن، دیدن و خریدن، سه قدم ساده برای حمایت است. زری‌بافان می‌توانند در اینجا جاشه گالری رایگان خود را داشته باشند تا این هنر فقط پشت ویترین موزه‌ها نماند. پرسش‌های پرتکرار تفاوت زری با ترمه چیست؟ ویژگی اصلی زری استفاده از نخ فلزی طلا یا نقره است؛ ترمه معمولاً از ابریشم و پشم بافته می‌شود. نمونه‌های تاریخی زری را کجا ببینیم؟ در موزه‌های داخل ایران و موزه‌هایی مانند متروپولیتن، لیون و ارمیتاژ. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: موزهٔ هنر کلیولند، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی (CC0)