ترمه‌بافی یزد؛ تاریخچه، نقش بته‌جقه و خطر فراموشی
۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه
اگر روزی در بازار یزد دست روی یک تکه ترمهٔ اصیل بکشید، زیر انگشتان‌تان ساعت‌ها کار یک استادکار را حس می‌کنید. ترمه‌بافی یزد از فاخرترین دستبافته‌های ایرانی است؛ پارچه‌ای که روزگاری لباس رجال و جهیزیهٔ عروس‌ها بود و امروز در شمار هنرهای در خطر فراموشی قرار گرفته است. ترمه چیست و چرا یزد خانهٔ آن است؟ ترمه پارچه‌ای دستباف از ابریشم و پشم مرغوب است. تار آن معمولاً از ابریشم طبیعی و یک‌رنگ است و نقش‌ها با پودهای رنگی ساخته می‌شوند. یزد قرن‌ها از مهم‌ترین مراکز ابریشم‌بافی ایران بوده و ترمهٔ یزدی امروز مرغوب‌ترین و شناخته‌شده‌ترین ترمهٔ ایران به شمار می‌رود. کرمان و اصفهان هم پیشینهٔ ترمه و شال‌بافی دارند. از صفویه تا دربار قاجار فنون زری‌بافی و ترمه‌بافی در دورهٔ صفوی به اوج پختگی رسید. در دوران قاجار، ردا و جامه‌های ترمه در بسیاری از نگاره‌های درباری دیده می‌شود. ترمه کاربردهای فراوانی داشت: لباس فاخر، پرده، رومیزی، جانماز و خلعت. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که این هنر از ایران به کشمیر راه یافت و آنجا رواج گرفت. نقش‌ها و رنگ‌های ترمه شناخته‌شده‌ترین نقش ترمه بته‌جقه است؛ نقشی اشک‌مانند که پیشینه‌ای بسیار کهن دارد. رنگ‌های زمینهٔ سنتی ترمه عنابی، قرمز روشن، سبز، نارنجی و مشکی است. نقش‌های راه‌راه، گل‌وبوته و شاخ‌گوزنی هم در ترمه دیده می‌شود. کاری بسیار کند و دقیق ترمه روی دستگاه چوبی سنتی و با کمک دستیاری به نام «گوشواره‌کش» بافته می‌شود. یک بافندهٔ ماهر در روز تنها حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتی‌متر ترمه می‌بافد. همین سختی و کندی، در برابر سرعت ماشین‌های نساجی، دلیل اصلی کم‌شدن کارگاه‌های سنتی است. چرا ترمهٔ دستباف در خطر است؟ • رواج ترمهٔ ماشینی ارزان‌قیمت که با نام ترمه فروخته می‌شود • کم‌شدن استادکاران و نبود شاگردانی که سال‌ها برای آموختن وقت بگذارند • ناآشنایی خریداران با تفاوت ترمهٔ دستباف و ماشینی چگونه از ترمه حمایت کنیم؟ خرید مستقیم از کارگاه‌ها و هنرمندان، بازدید از موزهٔ ترمهٔ یزد در بافت تاریخی شهر، و معرفی این هنر به دیگران ساده‌ترین قدم‌هاست. ترمه‌بافان می‌توانند گالری رایگان خود را در اینجا جاشه داشته باشند و آثارشان را بی‌واسطه عرضه کنند. پرسش‌های پرتکرار ترمهٔ دستباف را چگونه از ماشینی تشخیص دهیم؟ پشت ترمهٔ دستباف نخ‌های پود آزاد و نامنظم‌تری دارد و نقش‌ها کمی ناهمسان‌اند؛ قیمت آن هم به‌دلیل زمان بافت به‌مراتب بالاتر است. بهترین ترمهٔ ایران کجا بافته می‌شود؟ یزد مرکز اصلی طراحی، تولید و عرضهٔ ترمهٔ ایران است. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: Ninara from Helsinki, Finland، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY 2.0
بازگشت به بلاگ