شعربافی چیست؟ تاریخچه ابریشم‌بافی کاشان و یزد

۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه

در یکی از کوچه‌های قدیمی کاشان، چند متر پایین‌تر از سطح زمین، هنوز صدای ضربه‌های منظم یک دستگاه چوبی شنیده می‌شود. این صدای شَعربافی است، هنری که قرن‌ها نام کاشان و یزد را در بازارهای جهان بلند کرد و امروز تنها چند کارگاه برایش مانده است. شعربافی چیست؟ «شَعر» در گذشته به پارچه‌های نازک و لطیف، به‌ویژه پارچهٔ ابریشمی، گفته می‌شد. شعربافی یعنی بافت دستی همین پارچه‌ها روی دستگاه‌های سنتی چوبی. از دستگاه شعربافی پارچه‌های ابریشمی ساده، راه‌راه و نقش‌دار بیرون می‌آمد که برای لباس، چادر، روسری و پارچه‌های مجلسی به کار می‌رفت. از آل‌بویه تا اوج صفوی کاشان از سده‌های نخستین اسلامی شهری نساج بود. در دوران آل‌بویه و سلجوقی کارگاه‌هایش رونق گرفت و در دورهٔ صفوی به اوج رسید. در آن روزگار زیباترین پارچه‌های ابریشمی، مخمل و زربفت ایران در کارگاه‌های کاشان بافته می‌شد. یزد هم از مراکز بزرگ ابریشم‌بافی بود. گزارش‌های دورهٔ قاجار از هزار دستگاه ابریشم‌بافی در یزد خبر می‌دهند و مرغوب‌ترین ابریشم برای نساجان یزد، کاشان و اصفهان فرستاده می‌شد. دستگاه شعربافی چطور کار می‌کند؟ دستگاه شعربافی از چوب و الوار ساخته می‌شود و معمولاً در گودالی کنده‌شده در کف کارگاه قرار دارد. بافنده با پا روی چند پدال چوبی می‌کوبد تا تارهای ریز ابریشم بالا و پایین بروند. هم‌زمان با دست ماسوره را از میان تارها رد می‌کند و رج‌به‌رج پارچه را می‌بافد. ریتم منظم پدال‌ها و ماسوره، صدایی شبیه موسیقی در کارگاه می‌پیچاند. پیش از بافت هم نخ‌ها باید رنگ‌رزی، تابیده و به‌صورت چله روی دستگاه کشیده شوند. چرا شعربافی رو به خاموشی است؟ از دورهٔ قاجار، ورود پارچه‌های ارزان انگلیسی و سپس کارخانه‌های نساجی، بازار پارچهٔ دستباف را کوچک کرد. پژوهشگران دانشگاه الزهرا نیز واردات بی‌رویهٔ پارچه و تغییر مد را از دلایل اصلی افول پارچه‌های دستباف ایرانی می‌دانند. شهری که تا چند دهه پیش هزاران دستگاه نساجی سنتی داشت، امروز تنها چند کارگاه شعربافی دارد. دستمزد کم باعث شده بسیاری از بافندگان این کار را شغل دوم بدانند. شعربافی امروز کجا زنده است؟ محلهٔ قدیمی گذر تقی‌خان کاشان از آخرین جاهایی است که کارگاه‌های شعربافی سنتی در آن کار می‌کنند. در یزد هم پارچه‌های دستباف خویشاوند شعربافی، مثل دارایی و کرباس، هنوز در چند کارگاه بافته می‌شوند. دیدن این کارگاه‌ها تجربه‌ای است که در هیچ کتابی پیدا نمی‌شود. چطور از شعربافی حمایت کنیم؟ • پارچهٔ دستباف را مستقیم از کارگاه‌ها بخرید و به‌جای پارچهٔ ماشینی هدیه بدهید. • در سفر به کاشان و یزد، کارگاه‌های سنتی را ببینید و به دیگران معرفی کنید. • طراحان لباس می‌توانند پارچهٔ شعربافی را در طرح‌های امروزی به کار ببرند. پرسش‌های پرتکرار فرق شعربافی با زری‌بافی چیست؟ هر دو ابریشم‌بافی‌اند، اما در زری‌بافی نخ‌های طلا و نقره هم در پارچه به کار می‌رود و دستگاهش پیچیده‌تر است. شعربافی پارچهٔ ابریشمی ساده‌تر و روزمره‌تر را می‌بافت. آیا هنوز می‌شود پارچهٔ شعربافی دستباف خرید؟ بله، از چند کارگاه باقی‌ماندهٔ کاشان و یزد. اگر بافنده‌ای در این رشته فعال است، می‌تواند آثارش را در گالری رایگان اینجا جاشه عرضه کند. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: N_Creatures، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY 2.0