نقاشی پشت شیشه؛ هنری که آخرین استادانش را می‌شمارد

۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه

نقاشی معمولی روی سطح کشیده می‌شود و بیننده همان لایه‌ای را می‌بیند که نقاش آخر از همه زده است. اما در نقاشی پشت شیشه همه‌چیز وارونه است: نقاش پشت شیشه کار می‌کند و بیننده از روی دیگر آن را می‌بیند. همین وارونگی، این هنر را به یکی از دشوارترین و کمیاب‌ترین هنرهای تصویری ایران تبدیل کرده است. نقاشی پشت شیشه چیست؟ در این هنر، نقش روی پشت یک شیشهٔ تخت و به‌صورت وارونه کشیده می‌شود. نقاش باید ترتیب کار را برعکس پیش ببرد: اول جزئیات و خطوط ریز، بعد سایه‌ها و در پایان رنگ زمینه. هر خطایی در لایه‌های اول دیگر قابل پوشاندن نیست، چون از روی شیشه دیده می‌شود. پژوهشگران حفاظت و مرمت، ساختار نقاشی پشت شیشه را چهار لایهٔ اصلی می‌دانند. پیشینه در ایران و اوج در دورهٔ قاجار نقاشی پشت شیشه در ایران پیشینه‌ای حدود سیصد ساله دارد و در دورهٔ قاجار به اوج رسید. چهرهٔ بانوان و جوانان درباری، شاهزادگان، گل‌ومرغ و صحنه‌های داستانی از موضوعات رایج آن بود. این نقاشی‌ها در خانه‌ها، روی بخاری‌های دیواری، قاب‌ها و تزئین بناها به کار می‌رفت. نقاشی پشت شیشه بعدها در نقاشی عامیانه هم راه یافت و نقش‌هایی از داستان‌های مردمی و شاهنامه را به تصویر کشید. موزهٔ نقاشی پشت شیشه تهران برای دیدن نمونه‌های این هنر می‌توانید به موزهٔ نقاشی پشت شیشه در تهران بروید. این موزه مجموعه‌ای از آثار قدیمی و معاصر را در خود دارد و از معدود جاهایی است که این هنر را یکجا نشان می‌دهد. آخرین استادان نقاشی پشت شیشه امروز در شمار هنرهای در آستانهٔ فراموشی است. همشهری در گزارشی از استاد حبیب نقاش، فرزند استاد ملا نقاش، نام برده که این هنر را به‌صورت موروثی آموخته و به گفتهٔ خودش تنها استاد نقاشی پشت شیشه بوده که هنوز کار می‌کرده است. چند هنرمند جوان در سال‌های اخیر به این هنر روی آورده‌اند، اما شمارشان هنوز بسیار اندک است. چرا این هنر در خطر است؟ • شیوهٔ وارونهٔ کار، یادگیری را بسیار دشوار و زمان‌بر می‌کند • شیشه شکننده است و بسیاری از آثار قدیمی از میان رفته‌اند • بازار و سفارش کم، انگیزهٔ هنرجویان را پایین آورده است • آموزش رسمی و کارگاه‌های تخصصی بسیار محدود است پرسش‌های پرتکرار فرق نقاشی پشت شیشه با نقاشی روی شیشه چیست؟ در نقاشی روی شیشه، رنگ روی سطح جلویی زده می‌شود. در نقاشی پشت شیشه، نقش پشت شیشه و وارونه کشیده می‌شود و بیننده آن را از پشت شیشه می‌بیند؛ به همین دلیل رنگ‌ها براق و محفوظ می‌مانند. از نقاشی پشت شیشه چطور نگهداری کنیم؟ آن را دور از رطوبت، ضربه و تابش مستقیم آفتاب نگه دارید و لایهٔ پشتی را دست نزنید، چون رنگ‌ها از همان سمت آسیب می‌بینند. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: Sotheby's، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی (Public domain)