نمدمالی چیست؟ تاریخچه و روش ساخت نمد ایرانی

۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه

بیشتر زیراندازهای ایرانی با دار و نخ بافته می‌شوند، اما یکی هست که نه تار دارد و نه پود: نمد. نمدمالی هنری است که در آن پشم با آب، گرما و فشار دست و پا به پارچه‌ای یکپارچه و محکم تبدیل می‌شود. این هنر چند هزار سال قدمت دارد، اما در بسیاری از استان‌ها شمار استادکارانش به انگشتان یک دست رسیده است. نمد چیست؟ نمد پارچه یا زیراندازی است که از درهم‌رفتن الیاف پشم ساخته می‌شود. وقتی پشم خیس می‌شود و زیر فشار و مالش قرار می‌گیرد، الیافش به هم قفل می‌شوند و لایه‌ای یکپارچه می‌سازند. به همین دلیل می‌گویند نمد تنها زیراندازی است که بافته نمی‌شود. نمد گرم، ضدرطوبت و بادوام است و از دیرباز در زندگی عشایر و روستاییان جای ویژه‌ای داشته است. تاریخچهٔ نمدمالی نمدمالی را از کهن‌ترین شیوه‌های ساخت پوشاک و زیرانداز می‌دانند. شاید نخستین بار کسانی که پشم شسته را برای گرفتن آبش با چوب می‌کوبیدند، به این خاصیت پشم پی بردند. نمدمالی در کرمانشاه، مازندران، چهارمحال و بختیاری، خراسان، فارس و بسیاری مناطق عشایری ایران پیشینه‌ای طولانی دارد. نمد چطور ساخته می‌شود؟ • آماده کردن پشم: پشم شسته و حلاجی می‌شود تا خاک و خاشاک از آن جدا شود. پشم شش ماههٔ اول سال برای نمدمالی بهترین است. • نقش‌اندازی: پشم‌های رنگی به شکل نقش دلخواه روی حصیر یا پارچه چیده می‌شوند. • لایه‌چینی: پشم زمینه به‌صورت یکنواخت روی نقش پهن می‌شود. • خیس کردن و مالیدن: روی پشم آب گرم یا آب و صابون پاشیده می‌شود. سپس آن را لوله می‌کنند و ساعت‌ها با دست، ساعد و پا می‌مالند تا الیاف به هم قفل شوند. • خشک کردن: نمد آماده باز و در هوای آزاد خشک می‌شود. از کلاه تا فرش از نمد فرش و زیرانداز، کلاه، کُلَه‌نمد چوپانان، دوش‌نمد، پاپوش و پوشش‌های گوناگون ساخته می‌شود. امروز نمد در دکوراسیون، اسباب‌بازی، کیف و حتی کاربردهای پزشکی و صنعتی هم به کار می‌رود. نمدمالی امروز کجا زنده است؟ چهارمحال و بختیاری؛ شهر ملی نمد چهارمحال و بختیاری پررونق‌ترین مرکز نمد امروز ایران است. شهر ملی نمد در این استان ثبت شده و نمد آن نشان یونسکو و نشان ملی مرغوبیت را دارد. صدها کارگاه کوچک و بزرگ نمد در این استان فعال‌اند و بخشی از محصولاتشان صادر می‌شود. رامسر؛ مهد نمد مازندران استاد یحیی شاه‌نظری، معروف به یحیی نمدمال، از هنرمندان برجستهٔ نمدمالی در رامسر است. او مهر اصالت یونسکو را دریافت کرده و در احیای این هنر در مازندران نقش داشته است. کرمانشاه؛ زنگ خطر کرمانشاه پیشینهٔ درخشانی در نمدمالی دارد، اما وضعیت امروزش نگران‌کننده است. به گفتهٔ مهرعلی نجفیان، از نمدمالان قدیمی کرمانشاه، تا یکی دو دهه پیش حدود ۵۵ نفر در این استان نمدمالی می‌کردند و در سال ۱۳۹۹ تنها دو نفر مانده بودند. چرا نمدمالی در خطر است؟ • کار سخت و جسمی و درآمد کم • جایگزین شدن نمد با موکت و فرش ماشینی • کم شدن پشم مرغوب شسته‌شده • نبودن شاگرد جوان در بسیاری از شهرها پرسش‌های پرتکرار فرق نمد دستی با نمد ماشینی چیست؟ نمد دستی با مالش طولانی دست و پا ساخته می‌شود، فشرده‌تر و بادوام‌تر است و نقش‌هایش در دل پشم جا گرفته‌اند. نمد ماشینی یکنواخت‌تر است ولی حال و هوای کار دست را ندارد. نمد را چطور نگهداری کنیم؟ نمد را دور از رطوبت دائمی نگه دارید، گاهی در هوای آزاد بتکانید و برای شستن آن را به کارگاه‌های آشنا با نمد بسپارید. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: ninara، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 2.0