نقشهای فرش ایرانی؛ طرحها، مناطق بافت و استادان نامدار
۱۴۰۵/۰۸/۲۳ — تحریریه اینجا جاشه
این مقاله ادامهٔ مجموعهٔ فرش دستباف در رشتهها و ریشههاست. در مقالهٔ «فرش دستباف ایرانی؛ راهنمای شناخت و خرید فرش اصیل» با کلیات این هنر آشنا شدیم. اینجا به سه پرسش مفصلتر میپردازیم: نقشهای فرش ایرانی چه انواعی دارند، هر منطقهٔ ایران با چه فرشی شناخته میشود و نامآوران این هنر چه کسانیاند. طرح و نقش؛ زبان فرش ایرانی در فرششناسی، «طرح» به ساختار کلی فرش گفته میشود و «نقش» به اجزایی که آن ساختار را پر میکنند. طرح و نقش در کنار رنگبندی، مهمترین نشانهٔ هویت هر فرش است و کارشناسان اغلب از روی همینها خاستگاه فرش را تشخیص میدهند. پژوهشگران طرحهای فرش ایران را در گروههای اصلی دستهبندی کردهاند [۱][۵] که مهمترین آنها را در ادامه میخوانید. مهمترین طرحهای فرش ایران • لچک و ترنج: آشناترین طرح فرش ایرانی؛ یک ترنج در مرکز و چهار لچک در چهار گوشه. در کاشان، تبریز، اصفهان، کرمان و بسیاری مناطق دیگر بافته میشود. • شاهعباسی: بر پایهٔ گل معروف شاهعباسی که با بندهای ختایی و گاه اسلیمی همراه میشود. گونههایی مانند لچک و ترنج شاهعباسی، افشان شاهعباسی، درختی، شیخصفی و جانوری دارد. • اسلیمی: ساقههای پیچان و قرینه که سراسر متن را میپوشانند؛ مانند اسلیمی بندی و اسلیمی لچک و ترنج. • افشان: نقشها بدون ترنج مرکزی و بهصورت پیوسته در سراسر متن پخش میشوند؛ مانند افشان دستهگلی، افشان ختایی و افشان حیواندار. • بتهجقه: بر پایهٔ نقش بته که آن را صورت تکاملیافتهٔ سرو میدانند. گونههایی چون بته میری، بته خرقهای، بته قلمکار و بته کردستانی دارد. • هراتی یا ماهی درهم: از قدیمیترین و رایجترین طرحهای فرش ایران که در سراسر جهان هم طرفدار دارد. • محرمات: متن فرش به نوارهای موازی تقسیم میشود؛ معروفترین گونهاش محرمات بتهجقهای است. • محرابی: با نقش طاق و محراب، که بیشتر در قالیچهها دیده میشود. • شکارگاه: صحنههای شکار و سوارکاران در میان گل و درخت. • گلدانی، درختی و باغی: نقش گلدانهای پرگل، درختان و باغ ایرانی. • قابی یا خشتی: متن فرش به قابهای جدا تقسیم میشود و هر قاب نقشی دارد؛ خشتی بختیاری نمونهٔ مشهور آن است [۱۴]. • گلفرنگ: دستهگلهای طبیعتگرایانه؛ مانند گلفرنگ بیجار و گل و بلبل. • طرحهای ایلی و هندسی: نقشهای شکسته و ذهنیباف عشایر و روستاها که بدون نقشهٔ از پیش کشیدهشده بافته میشوند. فرش هر منطقه؛ نقشهٔ فرش ایران تبریز و آذربایجان قالیبافی در تبریز به دورهٔ صفوی میرسد و فرش تبریز از ریزبافتترین فرشهای ایران است. پرز این فرشها معمولاً کوتاه است و از پشم و ابریشم بافته میشوند. لچک و ترنج، افشان شاهعباسی، ماهی درهم و گلفرنگ از طرحهای رایج آن است. هریس در همین منطقه به فرشهای هندسی پرآوازهاش شناخته میشود. کاشان کاشان از کهنترین مراکز فرش ایران است و قالیبافی آن در دورهٔ صفوی به اوج رسید. طرح غالب فرش کاشان لچک و ترنجی است که به «نقش کاشان» معروف شده و با اسلیمی و گلهای ختایی و شاهعباسی همراه است. افشان شاهعباسی، گلدانی و شکارگاه هم در آن دیده میشود. رنگ لاکی بیشترین کاربرد را در فرش کاشان دارد و فرشهایش با گره نامتقارن بافته میشوند [۲]. اصفهان و نائین فرش اصفهان در دورهٔ صفوی، با کارگاههای سلطنتی زیر نظر شاهعباس، به اوج زیبایی رسید. لچک و ترنج شاهعباسی، اسلیمی، شکارگاه و گلدانی از طرحهای آشنای آن است. نائین در مقایسه با مراکز کهن، تازهواردی در دنیای فرش است، اما در زمانی کوتاه سبکی مستقل و ظریف پیدا کرد. کرمان فرش کرمان به تنوع طرح و ظرافت نقش مشهور است: لچک و ترنج شاهعباسی، محرمات، محرابی، شکارگاه، بتهجقه، اسلیمی و ختایی. راور کرمان از نامهای پرآوازهٔ این منطقه است. مشهد و خراسان فرش شهری مشهد از سبکهای اصلی فرش ایران است که پیشینهاش به دورهٔ تیموری میرسد. در اواخر قاجار و اوایل پهلوی، همزمان با احیای فرشبافی در ایران، فرش مشهد دوباره جان گرفت [۱۳]. گلهای بزرگ شاهعباسی، افشان و لچک و ترنج از طرحهای رایج آن است. بیرجند هم با ماهی درهم و بتهجقهٔ ویژهاش شناخته میشود. اراک، فراهان و ساروق این منطقه با طرح ماهی درهم، ماهی فراهان و نقشهای ساروق شهرت جهانی دارد. قم قم با فرشهای ابریشمی ریزبافت خود جایگاه ویژهای در بازار فرش نفیس دارد. بیجار و کردستان فرش بیجار به استحکام و فشردگی بافت معروف است و گلفرنگ بیجار از طرحهای شناختهشدهٔ آن است. سنندج هم بتهٔ ویژهٔ خود را دارد. فارس، بختیاری و ترکمن قالی و گبهٔ عشایر فارس با نقشهای ذهنی و رنگهای گرم، خشتی بختیاری با قابهای رنگارنگ، و فرش ترکمن با نقشهای هندسی، سه چهرهٔ متفاوت از فرش ایلی و روستایی ایراناند. نامآوران فرش ایران استادان گذشته • سلطان محمد نقاش: نقاش نامدار دربار شاهطهماسب صفوی که طراحی یکی از قالیهای شاهکار این دوره را به او و بافتش را به کاشان نسبت دادهاند [۶]. • خاندان محتشم کاشانی: در عصر ناصرالدینشاه، بافت قالیهای ابریشمی کاشان به همت یکی از بازماندگان محتشم کاشانی دوباره رونق گرفت [۲]. • عبدالمحمد عمواوغلی: از چهرههای انگشتشماری که به قالیبافی اعتلای ویژهای بخشید. خانوادهاش از روستای کهنمو در آذربایجان شرقی بودند و شماری از فرشهای کارگاهش امروز در موزهٔ فرش آستان قدس رضوی نگهداری میشود [۳]. عبدالحمید صنعتنگار (متولد ۱۲۸۷) طراح نقشهٔ بسیاری از قالیهای کارگاه عمواوغلی بود [۷]. • محمد ارجمند کرمانی: از بزرگترین تولیدکنندگان فرش کرمان از اواخر قاجار تا دورهٔ پهلوی که در عین تنوع طرح، به اصالت نقوش قاجاری و صفوی کرمان پایبند بود [۴]. • عیسی بهادری: هنرآموختهٔ مدرسهٔ کمالالملک و رئیس هنرستان هنرهای زیبای اصفهان. در طراحی قالی اصفهان نخست باید از او نام برد؛ قالی «بشریت» او در موزهٔ همین هنرستان نگهداری میشود و موضوع چند پژوهش دانشگاهی است [۷][۸]. • حسین مصورالملکی (متولد ۱۲۷۰): از نقاشان مشهور نقشهٔ قالی اصفهان [۷]. • جواد رستمشیرازی (متولد ۱۲۹۸): مینیاتوریست و طراح نقشهٔ فرش که پنج سال نزد عیسی بهادری آموزش دید و سی سال در هنرستان هنرهای زیبای اصفهان تدریس کرد [۹]. • ابوالفتح رسام عربزاده (متولد ۱۲۹۳، تبریز): او را «پدر فرش نوین ایران» خواندهاند. در سال ۱۳۲۰ کارگاه فرشبافی خود را در تهران راه انداخت و مشهورترین اثرش، فرش شاهنامه، در همانجا بافته شد. موزهٔ رسام عربزاده در تهران آثار او را نشان میدهد [۱۰]. • خاندان حبیبیان در نائین: امضای «حبیبیان» بر فرش نائین نشانهٔ اعتبار و کیفیت شناخته میشود [۱۱]. پژوهشگران و پیشکسوتان معاصر • شیرین صوراسرافیل، محسن محسنی و احمد دانشگر: در مراسم تجلیل از مفاخر فرش ایران، با همکاری مرکز ملی فرش دستباف ایران، از آنان قدردانی شده است [۱۲]. کتاب «طراحان بزرگ فرش ایران» نوشتهٔ شیرین صوراسرافیل از منابع مرجع این حوزه است. در کنار این نامها، هزاران بافنده، رنگرز و نقشهکش گمنام هستند که فرش ایران را ساختهاند؛ بیشتر بافندگان فرش دستباف ایران زناناند. چرا شناخت طرح و منطقه به خریدار کمک میکند؟ • میتوانید از فروشنده دقیقتر بپرسید: کدام شهر، کدام طرح، چه رجشماری. • فرشی انتخاب میکنید که با سلیقه و فضای خانهتان هماهنگ است؛ طرحهای شهری برای فضاهای رسمی و طرحهای ایلی برای فضاهای صمیمیتر. • امضای کارگاه یا استادکار در حاشیهٔ فرش میتواند ارزش آن را بالا ببرد. خرید و فروش در اینجا جاشه آثار فرشبافان را در بخش آثار هنری اینجا جاشه (injajasheh.ir/products) ببینید. طراحان، بافندگان و کارگاههای فرش هم میتوانند گالری رایگان خود را در اینجا جاشه افتتاح کنند و بیواسطه بفروشند. پرسشهای پرتکرار معروفترین طرح فرش ایرانی کدام است؟ لچک و ترنج؛ با یک ترنج در مرکز و چهار لچک در گوشهها، که تقریباً در همهٔ مراکز فرش شهری ایران بافته میشود. طرح ماهی درهم مال کجاست؟ ماهی درهم یا هراتی از قدیمیترین طرحهای ایران است و در مناطقی مانند تبریز، فراهان، بیرجند و بیجار با شیوههای گوناگون بافته میشود. منابع [۱] ژوله، تورج. پژوهشی در فرش ایران (مرجع طبقهبندی طرح و نقش که در مقالات دانشگاهی به آن استناد شده است). [۲] «شرحی بر قالی کاشان»، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID). [۳] «یادنامهٔ هنرمند قالیباف، عبدالمحمد عمواوغلی (کهنمویی)»، SID. [۴] جعفری محمدآبادی، ف.، سامانیان، ص.، زکریایی کرمانی، ا. (۱۴۰۲). «طبقهبندی فرشهای امضادار محمد ارجمند کرمانی از منظر طراحی و عوامل مؤثر بر شکلگیری آن». هنرهای صناعی ایران، ۶(۱)، ۱۳۳–۱۵۶. [۵] «تحلیل طبقهبندیهای ارائهشدهٔ طرح و نقش قالی ایران و ارائهٔ الگوی نوین»، پرتال جامع علوم انسانی (ensani.ir). [۶] «قدیمیترین فرش ایرانی کجاست؟»، اقتصادنیوز. [۷] «طراحان قالی در ایران»، بیتوته. [۸] «بررسی و شناسایی سبک بافت، نوع الیاف و مواد بهکاررفته در گلابتون قالی بشریت عیسی بهادری موجود در موزهٔ هنرستان هنرهای زیبای اصفهان». هنرهای صناعی ایران، ۱۴۰۰. [۹] «به یاد هنرمندی که فرش ایران را جهانی کرد»، آفتابنیوز. [۱۰] «موزهٔ فرش رسام عربزاده»، همشهری آنلاین، ۱۹ تیر ۱۴۰۳. [۱۱] Bakhtiyar, «Nain Rugs: The Definitive Guide». [۱۲] «مراسم تجلیل از مفاخر فرش ایران»، اعتماد آنلاین. [۱۳] «آسیبشناسی فرش معاصر مشهد از دید صاحبنظران با تأکید بر حوزهٔ طراحی»، ensani.ir. [۱۴] «ایران با قالی فرش شده است»، جامجم آنلاین. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را میشناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشتهها و ریشهها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #هنر_ایرانی #اینجا_جاشه عکس: قالی اردبیل (۹۴۶ هجری)، موزهٔ ویکتوریا و آلبرت؛ ویکیمدیا کامنز، مالکیت عمومی
بازگشت به بلاگ