مخمل‌بافی سنتی ایران؛ تاریخچه کاشان و خطر فراموشی

۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه

چند سال پیش یکی از معدود بافندگان مخمل در تهران گفت که شمار کسانی که هنوز مخمل را به شیوهٔ سنتی می‌بافند به اندازهٔ انگشتان یک دست هم نیست. این جمله شاید کوتاه‌ترین توصیف از وضعیت مخمل‌بافی سنتی باشد؛ هنری که روزی پارچه‌اش در کاخ‌های اروپا خریدار داشت. مخمل چیست؟ مخمل پارچه‌ای پرزدار است. در مخمل‌بافی دستی، علاوه بر تار و پود اصلی، یک دسته تار اضافه روی میله‌های باریک حلقه می‌شود و بعد بریده می‌شود تا پرزهای نرم و ایستاده به وجود آید. هرجا بافنده پرز را نبرد یا حذف کند، نقش روی پارچه پیدا می‌شود. کاشان و مخمل‌های چهارده‌رنگ در دورهٔ صفوی، کاشان، یزد و اصفهان از مراکز بزرگ مخمل‌بافی بودند. بافندگان ایرانی روشی بسیار پرزحمت به کار می‌بردند که در آن رنگ تارهای پرز در میانهٔ کار عوض می‌شد؛ به این ترتیب مخمل‌هایی با ده تا چهارده رنگ پرز ساخته شد که از رنگارنگ‌ترین مخمل‌های تاریخ‌اند. نقش آن‌ها اغلب صحنه‌های شکار، بازداری و داستان‌های ادبی بود. امروز چه مانده است؟ ایران، ایتالیا و چین از کشورهایی‌اند که سنت مخمل‌بافی دستی دارند. اما در ایران، نبود نیروی متخصص و آموزش‌دیده، کمبود دستگاه‌های سالم و بازار محدود، این هنر را به لبهٔ فراموشی رسانده است. بیشتر مخمل بازار امروز ماشینی و از الیاف مصنوعی است. چرا مخمل دستی باید بماند؟ • هر مخمل دستی سندی از دانش فنی پیچیده‌ای است که سینه‌به‌سینه منتقل می‌شود • با رفتن آخرین استادکاران، بازسازی این دانش تقریباً ناممکن خواهد شد • نقش‌های مخمل صفوی بخشی از حافظهٔ تصویری ادبیات فارسی‌اند پرسش‌های پرتکرار مخمل دستی را چگونه بشناسیم؟ مخمل سنتی ابریشمی است، پرزهای متراکم و یکدست دارد و پشت آن ساختار بافت دستی پیداست؛ قیمتش هم با مخمل ماشینی قابل مقایسه نیست. نمونه‌های تاریخی مخمل ایرانی کجاست؟ در موزه‌های ایران و مجموعه‌هایی مانند موزهٔ هنر کلیولند و متروپولیتن. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: موزهٔ هنر کلیولند، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی (CC0)