کاغذسازی سنتی ایران؛ کاغذ دست‌ساز که جایش را به ماشین داد

۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه

هر برگ از نسخه‌های خطی و قطعه‌های خوشنویسی که در موزه‌ها می‌بینیم، پیش از آنکه خوشنویس قلم روی آن بگذارد، کار یک کاغذساز بوده است. کاغذسازی سنتی ایران هنری است که قرن‌ها بستر کتاب‌آرایی ایرانی را فراهم کرد و امروز به گفتهٔ پژوهشگران، تولید و کاربرد آن بسیار محدود و گاه فراموش شده است. کاغذ چگونه به ایران آمد؟ روایت مشهور این است که کاغذسازی از چین به سمرقند رسید؛ اسیرانی چینی که با فن ساخت کاغذ آشنا بودند، نخستین کارگاه کاغذسازی را در سمرقند راه انداختند. از آنجا این دانش در سرزمین‌های ایرانی و جهان اسلام گسترش یافت و کاغذ سمرقندی به ظرافت و دوام شهرت پیدا کرد. کاغذ ایرانی از چه ساخته می‌شد؟ پژوهش‌ها نشان می‌دهد کاغذسازان ایرانی در دورهٔ اسلامی از الیاف گیاهانی مانند کتان، شاهدانه، کنف و پنبه استفاده می‌کردند. این گیاهان در مناطق مختلف ایران کشت می‌شدند و کیفیت کاغذ به نوع الیاف و مهارت کاغذساز بستگی داشت. روش ساخت کاغذ دست‌ساز • خیساندن و کوبیدن الیاف گیاهی تا به خمیری نرم تبدیل شود • حل کردن خمیر در آب و برداشتن لایه‌ای از آن با قالب توری • فشردن برگ‌ها برای گرفتن آب اضافه و خشک کردن • آهار زدن سطح کاغذ و سپس مُهره کشیدن تا صاف و براق شود کاغذ آهارمهره‌ای همان کاغذ صاف و درخشانی است که خوشنویسان ایرانی برای قطعه‌ها و کتاب‌ها به کار می‌بردند. رنگ کردن کاغذ با رنگ‌های گیاهی هم بخشی از این هنر بود. چرا کاغذسازی سنتی فراموش شد؟ با ورود کاغذهای ارزان کارخانه‌ای از کشورهای دیگر، کاغذ دست‌ساز جایگاه خود را از دست داد. پژوهشی دربارهٔ آسیب‌شناسی این دانش بومی، کاهش تولیدکنندگان کاغذ دست‌ساز، کمبود متخصصان کارآمد، انحصاری شدن آموزش در میان چند استاد و پایین آمدن کیفیت را از عوامل دور شدن هنرمندان از این کاغذ می‌داند. چرا کاغذ دست‌ساز هنوز مهم است؟ • برای مرمت نسخه‌های خطی و آثار تاریخی کاغذی • برای خوشنویسی، تذهیب و نگارگری اصیل • به‌عنوان بخشی از حافظهٔ فرهنگی کتاب‌آرایی ایران چگونه حمایت کنیم؟ هنرمندان خوشنویس، مذهب و نگارگر می‌توانند با سفارش کاغذ دست‌ساز به کاغذسازان، این زنجیره را زنده نگه دارند. کاغذسازان سنتی می‌توانند گالری رایگان خود را در اینجا جاشه داشته باشند و محصولاتشان را مستقیم به هنرمندان عرضه کنند. پرسش‌های پرتکرار کاغذ آهارمهره چیست؟ کاغذی است که سطح آن با آهار پوشانده و سپس با مهره صیقل داده شده تا صاف و براق شود و مرکب روی آن نشت نکند. آیا هنوز در ایران کاغذ دست‌ساز تولید می‌شود؟ بله، اما تعداد تولیدکنندگان بسیار کم است و بیشتر در کارگاه‌های کوچک و برای هنرمندان و مرمتگران کار می‌کنند. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: Hassan Shamlou، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی (Public domain)