گیوه‌کشی؛ انواع گیوه ملکی، کلاش و آجیده
۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه
پدربزرگ‌های ما کوه و دشت را با پای‌پوشی سفید، سبک و خنک می‌پیمودند که با دست ساخته می‌شد: گیوه. گیوه‌کشی یا گیوه‌بافی از اصیل‌ترین هنرهای ایرانی است. در بسیاری از شهرها که روزی مرکز آن بودند، امروز فراموش شده است، اما در کردستان و کرمانشاه هنوز نفس می‌کشد. گیوه از چه ساخته می‌شود؟ هر گیوه دو بخش دارد: زیره و رویه. • زیره: در گیوه‌های سنتی از تکه‌های پارچهٔ کهنه ساخته می‌شود. تکه‌ها را برش می‌دهند، چند لایه روی هم می‌گذارند و می‌کوبند تا محکم شود. در گذشته از چرم هم استفاده می‌شد و امروز زیرهٔ لاستیکی رایج است. • رویه: با نخ پنبه یا پشم و با سوزن بافته می‌شود. این شیوه بسیار کهن است و حتی از بافتنی با میل و قلاب قدیمی‌تر است. انواع گیوه گیوهٔ ملکی شناخته‌شده‌ترین و گران‌ترین گیوهٔ ایران است و سازندگانش انگشت‌شمارند. دهاقان در استان اصفهان از مراکز مهم آن است. پژوهشگران دانشگاه هنر اصفهان هشدار داده‌اند که تولید و استفاده از گیوهٔ ملکی دهاقان در برابر کفش‌های صنعتی کم شده است. گیوهٔ کلاش کلاش، گیوهٔ ویژهٔ کردستان و کرمانشاه است و رویه‌اش با سوزن و زیره‌اش از پارچهٔ پنبه‌ای ساخته می‌شود. کلاش لنگه‌ی چپ و راست ندارد و دو لنگه‌اش قرینه‌اند. مریوان در سال ۱۳۹۶ به‌عنوان «شهر جهانی کلاش» ثبت شد. کلاش در سنندج، سقز، کامیاران، پاوه و روستاهای اورامان هم ساخته می‌شود. گیوهٔ آجیده گیوهٔ آجیده در استان مرکزی و به‌ویژه سنجان اراک ساخته می‌شود و همهٔ مراحلش دستی است. گیوهٔ سنجان مهر اصالت یونسکو را هم دریافت کرده است. گیوه در اورامان در روستاهای اورامان، گیوه کنار گلیم، نمد و سجاده از سوغات‌های سنتی است. منظر فرهنگی اورامانات در سال ۱۴۰۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. با این حال گزارش‌ها نشان می‌دهد صنایع دستی این منطقه، با وجود ثبت جهانی، در خطر فراموشی است. هنری که در بسیاری از شهرها فراموش شد گیوه روزگاری در یزد، طبس، اصفهان، قزوین و بسیاری شهرهای دیگر هم ساخته می‌شد. پژوهشی دربارهٔ روستای کُریت طبس نشان می‌دهد این منطقه زمانی از مهم‌ترین مراکز گیوه‌سازی خراسان جنوبی بود. گیوه به خاطر سبکی، انعطاف و دوامش برای کشاورزان، چوپانان و عشایر پای‌پوش ایدئالی بود. امروز این هنر در بیشتر این شهرها تنها در خاطرهٔ سالمندان مانده است. چرا گیوه در خطر است؟ • رقابت با کفش‌های ارزان صنعتی • ورود گیوه‌های کم‌کیفیت به بازار که اعتبار گیوهٔ اصیل را پایین می‌آورد • زمان‌بر بودن بافت رویه با دست • کم شدن استادکاران در شهرهایی که مرکز گیوه بودند پرسش‌های پرتکرار گیوهٔ اصل را چطور بشناسیم؟ در گیوهٔ دستباف اصیل، رویه یکدست و فشرده بافته شده و زیره محکم و لایه‌لایه است. خرید مستقیم از گیوه‌کش بهترین تضمین اصالت است. گیوه برای استفادهٔ روزمره مناسب است؟ بله. گیوه سبک، خنک و قابل‌تنفس است و برای تابستان و پیاده‌روی پای‌پوشی راحت به شمار می‌رود. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: Niloofar Rakhshan نیلوفر رخشان، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY 4.0
بازگشت به بلاگ