گلیم و گبه؛ راهنمای خرید و شناخت بافته‌های عشایری

گلیم و گبه؛ راهنمای خرید و شناخت بافته‌های عشایری

۱۴۰۵/۰۸/۲۵ — تحریریه اینجا جاشه

گلیم و گبه دو بافتهٔ دستیِ ایرانی‌اند که این روزها دوباره به خانه‌ها برگشته‌اند؛ یکی بی‌پرز، سبک و رنگارنگ و دیگری پرزبلند، ضخیم و ساده. اگر به دنبال فرشی اصیل برای دکوراسیون مدرن، هدیه‌ای ماندگار یا اثری دست‌بافت از عشایر و روستاهای ایران هستید، شناخت گلیم و گبه نخستین قدم است. در این مقاله از «رشته‌ها و ریشه‌ها» می‌بینیم این دو چیستند، چه فرقی با هم و با قالی دارند، کجا بافته می‌شوند و هنگام خرید به چه نکته‌هایی باید دقت کرد. گلیم چیست؟ گلیم زیراندازی «تخت‌باف» و بدون پرز است. در قالی، بافنده روی تارها گره می‌زند و سر گره‌ها پرز فرش را می‌سازد؛ اما در گلیم، نقش فقط از رد شدن پود رنگی از لابه‌لای تارها پدید می‌آید. به همین دلیل گلیم سبک‌تر و نازک‌تر از قالی است، دو رو دارد و به‌راحتی تا و جابه‌جا می‌شود. عشایر از گلیم در کنار زیرانداز، برای ساختن خورجین، جوال، رختخواب‌پیچ و حتی پوشش ورودی چادر استفاده می‌کردند. گبه چیست؟ گبه گونه‌ای قالیِ گره‌دار اما درشت‌باف است. پرزهای آن بلند، گره‌ها کم‌شمار و پودها چندلایه‌اند و همین، گبه را ضخیم، نرم و گرم می‌کند. گبه را بیشتر زنان عشایر و روستاییِ رشته‌کوه زاگرس، به‌ویژه ایل قشقایی و لرها و بختیاری‌ها، می‌بافند. نقشهٔ کاغذی در کار نیست و بافنده طرح را از ذهن و خاطره‌اش می‌بافد؛ برای همین هر گبه تک است. تاریخچه در چند خط گلیم‌بافی از کهن‌ترین شیوه‌های بافندگی است، چون به ابزار ساده‌ای جز دار و پشم نیاز دارد و پیش از قالی گره‌دار در زندگی کوچ‌نشینان رواج داشته است. گبه نیز قرن‌ها زیراندازی خانگی و کم‌ارزش برای مصرف خود عشایر به شمار می‌آمد، تا آنکه در دهه‌های پایانی قرن بیستم بازارهای جهانی سادگی و نقش‌های آزاد آن را کشف کردند و گبه به یکی از صادرات شناخته‌شدهٔ فارس بدل شد. فیلم «گبه» ساختهٔ محسن مخملباف (۱۳۷۵) هم این بافته را به جهانیان شناساند. ویژگی‌ها و نقش‌ها • گلیم: تخت و دورو، با نقش‌های هندسی، لوزی، ستاره و شانه‌ای؛ گاه پر از رنگ‌های تند و گاه با زمینهٔ ساده. • گبه: پرزبلند و ضخیم، با زمینهٔ یک‌دست یا چندرنگ و نقش‌های کم‌شمار و نمادین مانند شیر، بز، آهو، درخت، انسان و خانه. • رنگ‌ها در نمونه‌های اصیل از پشم طبیعی و رنگ‌های گیاهی یا رنگ‌های خوش‌ثبات به دست می‌آیند؛ ناهمگونی ملایم رنگ در یک ردیف (ابرش) در بافته‌های دستی طبیعی است. گونه‌ها و مراکز مهم • گلیم سنه (سنندج): از ظریف‌ترین گلیم‌های ایران، با نقش‌های ریز و منظم کردی. • گلیم و گبه قشقایی و فارس: شیراز، فیروزآباد و مناطق ییلاقی و قشلاقی ایل قشقایی از مهم‌ترین خاستگاه‌های گبه‌اند. • گلیم شیرکی‌پیچ سیرجان: گلیمی برجسته‌نما که بافنده نخ رنگی را به دور تارها می‌پیچد. سیرجان در سال ۱۳۹۶ از سوی شورای جهانی صنایع دستی (WCC) به‌عنوان «شهر جهانی گلیم» ثبت شد و نخستین موزهٔ گلیم کشور هم در همین شهر راه‌اندازی شده است. • گبه و گلیم لری و بختیاری: در چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و لرستان. • گلیم‌های شمال، آذربایجان، کرمانشاه و خراسان: هر کدام با نقش‌ها و رنگ‌بندی ویژهٔ منطقهٔ خود. مهارت‌های سنتی قالی‌بافی فارس نیز در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شده است؛ پیشینه‌ای که بافته‌های عشایری این منطقه، از جمله گبه، از آن جدا نیستند. کاربرد در دکوراسیون و هدیه گلیم به خاطر وزن کم، برای اتاق خواب، راهرو، آشپزخانه، دیوارکوب، روتختی و حتی روکش مبل و پشتی مناسب است. گبه با ضخامت و نرمی‌اش در نشیمن‌های ساده و مدرن، کنار مبلمان روشن و فضاهای مینیمال جلوهٔ ویژه‌ای دارد. گبه‌های کوچک (پشتی و قالیچه) و گلیم‌های کوچک هم هدیه‌ای اصیل و قابل‌حمل برای سفر و دوستان خارج از کشورند. راهنمای خرید گلیم و گبه اصل • پشت فرش را ببینید: در گبه دست‌باف، گره‌ها از پشت دیده می‌شوند و کمی نامنظم‌اند؛ پشت یک‌دست، ماشینی و چسب‌خورده نشانهٔ بافت ماشینی یا تافتینگ است. • ریشه‌ها را بررسی کنید: در بافتهٔ دستی، ریشه ادامهٔ همان تارهای فرش است، نه نواری که بعداً دوخته یا چسبانده شده باشد. • جنس را بپرسید: پشم طبیعی خنک‌تر، کشسان‌تر و ماندگارتر از الیاف مصنوعی است. پرز گبه را کمی بکشید؛ نباید به‌آسانی کنده شود. • تقارن کامل را نشانهٔ کیفیت نگیرید: در گبه و گلیم عشایری، کمی ناهمگونی در اندازهٔ نقش‌ها و رنگ‌ها نشانهٔ دست‌باف بودن است. • عوامل مؤثر بر قیمت: اندازه، ظرافت بافت (تراکم گره یا پود)، جنس پشم و نوع رنگ، کهنگی و اصالت منطقه‌ای، و سلامت فیزیکی بافته. • از فروشنده شناسنامه یا اطلاعات منطقه و بافنده بخواهید و ترجیحاً مستقیم از هنرمند یا کارگاه خرید کنید. نگهداری کوتاه گلیم و گبه را از نور مستقیم و رطوبت دور نگه دارید، هر چند ماه یک‌بار جای آن را بچرخانید تا یکنواخت فرسوده شود و برای شست‌وشوی کامل آن را به قالیشویی‌های آشنا با فرش دستباف بسپارید. زیر گلیم سبک بهتر است زیرفرشی ضدلغزش بگذارید. چگونه حمایت کنیم؟ هر گلیم و گبهٔ دست‌باف حاصل هفته‌ها یا ماه‌ها کار زنانی است که درآمد خانواده‌شان به این هنر بسته است. خرید مستقیم از بافنده، معرفی کارگاه‌های روستایی و عشایری و پرهیز از خرید بافته‌های ماشینی با برچسب «دستباف» ساده‌ترین راه‌های حمایت است. خرید و فروش در اینجا جاشه اگر دنبال گلیم، گبه یا دیگر بافته‌های دستی اصیل هستید، آثار هنرمندان را در بخش محصولات اینجا جاشه ببینید: injajasheh.ir/products و اگر بافنده یا کارگاه گلیم و گبه دارید، می‌توانید رایگان گالری خود را در اینجا جاشه بسازید و آثارتان را مستقیم به خریداران بفروشید. پرسش‌های پرتکرار فرق گلیم با گبه چیست؟ گلیم بی‌پرز و تخت‌باف است و نقش آن با عبور پود رنگی ساخته می‌شود؛ گبه گره‌دار، پرزبلند و ضخیم است و در واقع نوعی قالی درشت‌باف عشایری به شمار می‌آید. گبه برای چه فضایی مناسب است؟ گبه به خاطر نرمی و ضخامتش برای نشیمن، اتاق کودک و فضاهای مدرن و مینیمال بسیار مناسب است و با نقش‌های ساده‌اش در کنار مبلمان امروزی هم خوب می‌نشیند. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #هنر_ایرانی #اینجا_جاشه عکس: Amin Faezi، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY 4.0

بازگشت به بلاگ