دارایی‌بافی یزد؛ ایکات ایرانی که یک استاد برایش مانده

۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه

در بیشتر پارچه‌ها، نقش هنگام بافت یا پس از آن روی پارچه می‌نشیند. اما در دارایی‌بافی یزد، نقش پیش از بافت و روی خود نخ‌ها ساخته می‌شود. نتیجه پارچه‌ای است با لبه‌های نرم و محو که گویی نقش‌هایش در هوا شناورند. این هنر چندصدساله امروز در ایران تنها در کارگاه‌های محدودی در شهر یزد زنده است. دارایی یا ایکات چیست؟ دارایی نام ایرانی پارچه‌ای است که در جهان با نام «ایکات» شناخته می‌شود. در این روش، بافنده دسته‌های نخ را پیش از بافت در نقاطی محکم می‌بندد و بعد رنگرزی می‌کند. جاهای بسته‌شده رنگ نمی‌گیرند و وقتی نخ‌ها روی دستگاه کنار هم قرار می‌گیرند، نقش از دل همین بخش‌های رنگی و بی‌رنگ پیدا می‌شود. ایکات سه نوع دارد: ایکات تار، ایکات پود، و ایکات تار و پود که هر دو دسته نخ پیش از بافت نقش می‌گیرند. تاریخچه در ایران این شیوهٔ بافت در گذشته در مناطق مختلفی از ایران رواج داشت. گزارش‌های دورهٔ قاجار از بافت پارچهٔ دارایی در یزد خبر می‌دهند و نمونه‌هایی مانند پرده‌های دارایی قاجاری امروز در موزه‌های جهان نگهداری می‌شوند. کارشناسان میراث فرهنگی پیشینهٔ این هنر را در ایران حدود هشت قرن می‌دانند. نقش‌ها و رنگ‌ها نقش رایج پارچهٔ دارایی یزد نقشی است که در هنر سنتی ایران «چلیپا» نامیده می‌شود و پیشینه‌ای چندهزارساله دارد. پژوهشی که ایکات یزد و ازبکستان را مقایسه کرده نشان می‌دهد ایکات یزد رنگ‌ها و نقش‌های کمتری دارد، بیشتر از نقوش هندسی استفاده می‌کند و زمینه‌اش خلوت‌تر است؛ در حالی که ایکات ازبکستان پرنقش‌تر و پررنگ‌تر است. همین سادگی، هویت ویژهٔ دارایی یزدی است. روش ساخت • آماده کردن تارها و دسته کردن آن‌ها • بستن نقاط مشخص نخ‌ها با گره یا نوار، طبق طرح • رنگرزی؛ بخش‌های بسته رنگ نمی‌گیرند • باز کردن گره‌ها و تکرار بستن و رنگرزی برای رنگ‌های بعدی • چیدن تارها روی دستگاه چوبی و بافت پارچه آخرین میراث‌دار خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان از استاد رمضان رضایی به‌عنوان تنها میراث‌دار دارایی‌بافی یاد کرده است. او گفته که کارگاه چوبی دارایی‌بافی ساده اما سنگین است و دیگر توان جابه‌جا کردن قطعات آن را ندارد. آرزویش داشتن شاگردی بوده تا این هنر پس از او فراموش نشود، اما به گفتهٔ خودش امروز کسی میلی به دارایی‌بافی ندارد و نگران است کارگاهش روزی تنها به یک شیء موزه‌ای تبدیل شود. چرا دارایی‌بافی در خطر است؟ • روند بسیار زمان‌بر بستن و رنگرزی نخ‌ها • جایگزین شدن پارچه‌های ماشینی و چاپی ارزان • نبود شاگرد و انتقال نیافتن دانش • ناشناخته ماندن این پارچه حتی برای بسیاری از ایرانیان چگونه حمایت کنیم؟ خرید پارچهٔ دارایی دستباف، معرفی آن به طراحان لباس و دکوراسیون، و سفر به یزد برای دیدن کارگاه‌ها ساده‌ترین قدم‌هاست. دارایی‌بافان می‌توانند گالری رایگان خود را در اینجا جاشه داشته باشند. پرسش‌های پرتکرار فرق دارایی با پارچهٔ چاپی طرح ایکات چیست؟ در دارایی واقعی، نقش پیش از بافت روی نخ‌ها ساخته می‌شود و لبه‌های نقش نرم و کمی لرزان است. در پارچهٔ چاپی، نقش روی سطح پارچه چاپ شده و پشت آن کم‌رنگ‌تر است. دارایی را کجا می‌توان دید؟ در کارگاه‌های محدود شهر یزد و در موزه‌هایی که نمونه‌های قاجاری آن را نگهداری می‌کنند. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: موزهٔ هنر کلیولند، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی (CC0)