چاپ کلاقه‌ای اسکو؛ هنر باتیک ایرانی روی ابریشم
۱۴۰۵/۰۸/۲۲ — تحریریه اینجا جاشه
روسری‌های ابریشمی رنگارنگی که روزگاری بر سر زنان آذربایجان بود، با هنری ساخته می‌شدند که موم، آتش و رنگ‌های گیاهی را کنار هم می‌گذارد. این هنر چاپ کلاقه‌ای است؛ گونهٔ ایرانی باتیک که مرکز اصلی آن شهر اسکو در استان آذربایجان شرقی است. چاپ کلاقه‌ای چیست؟ در چاپ کلاقه‌ای، همهٔ طرح‌ها و رنگ‌ها با استفاده از موم و رنگرزی به پارچه منتقل می‌شوند. موم روی بخش‌هایی از پارچه قرار می‌گیرد تا رنگ به آن‌ها نفوذ نکند؛ بعد پارچه رنگرزی می‌شود و با تکرار این کار، لایه‌لایه رنگ و نقش ساخته می‌شود. در ایران این ماده را در گذشته از پیه، موم خالص عسل و سقز می‌ساختند و در آذربایجان «روغن کلاقه‌ای» می‌نامیدند. چرا «کلاقه‌ای»؟ روایت شده که در آغاز، این چاپ به رنگ سفید روی زمینهٔ مشکی انجام می‌شد و طرح‌هایش به پر کلاغ شباهت داشت؛ به همین دلیل «کلاغه‌ای» و بعد «کلاقه‌ای» نام گرفت. تاریخچه به گفتهٔ منابع، از دورهٔ صفوی چاپ پارچهٔ ابریشمی به روش کلاقه‌ای در اسکو، کهنمو و باویل در آذربایجان شرقی رواج یافت. روایتی دیگر می‌گوید گروهی از اهالی اسکو که برای کار به قفقاز رفته بودند، این هنر را از گنجه با خود به اسکو آوردند و آوازهٔ پارچه‌های کلاقه‌ای اسکو کم‌کم در منطقه پیچید. امروز اسکو به‌عنوان شهر ملی چاپ باتیک ایران شناخته می‌شود. ابزار و رنگ‌ها ابزار اصلی چاپ باتیک «تیان» نام دارد؛ وسیله‌ای فلزی شبیه قیفی نازک که موم داغ را روی پارچه می‌ریزد. رنگ‌ها بیشتر گیاهی‌اند: روناس، اسپرک، پوست انار و زردچوبه. یکی از ویژگی‌های زیبای کلاقه‌ای، رگه‌های رنگی ظریفی است که از شکستن موم و نفوذ رنگ از میان ترک‌ها پدید می‌آید؛ هیچ دو پارچه‌ای دقیقاً شبیه هم نیستند. روش کار • شستن و آماده کردن پارچهٔ ابریشمی • کشیدن نقش با موم داغ روی بخش‌هایی که باید رنگ نگیرند • رنگرزی پارچه در رنگ‌های گیاهی • تکرار موم‌گذاری و رنگرزی برای هر رنگ تازه • جدا کردن موم با آب داغ و نمایان شدن نقش نهایی چرا این هنر نیاز به حمایت دارد؟ با وجود شهرت اسکو، کلاقه‌ای دستی با پارچه‌های چاپی ماشینی و رنگ‌های شیمیایی ارزان رقابت سختی دارد. کار با موم داغ و رنگ‌های گیاهی زمان‌بر است و نسل جوان کمتر به آن روی می‌آورد. حفظ شیوهٔ اصیل، یعنی ابریشم طبیعی و رنگ گیاهی، به حمایت خریداران آگاه بستگی دارد. چگونه حمایت کنیم؟ کلاقه‌ای دستی با رنگ گیاهی بخرید، از کارگاه‌های اسکو دیدن کنید و آن را به طراحان معرفی کنید. هنرمندان کلاقه‌ای می‌توانند گالری رایگان خود را در اینجا جاشه افتتاح کنند. پرسش‌های پرتکرار کلاقهٔ اصل را چطور بشناسیم؟ در کلاقهٔ دستی، رنگ از هر دو روی پارچه یکسان دیده می‌شود و رگه‌های ریز شکست موم در نقش پیداست. پارچهٔ چاپی معمولاً پشت کم‌رنگ‌تر و نقش کاملاً یکنواخت دارد. کلاقه‌ای برای چه استفاده می‌شود؟ بیشتر برای روسری و شال، و امروز برای رومیزی، پرده، تابلو و پارچه‌های تزئینی. شما هم معرفی کنید اگر استادکار یا کارگاه این هنر را می‌شناسید، یا مقاله، عکس، خاطره یا سندی دربارهٔ آن دارید، برای ما بفرستید تا با نام خودتان در «رشته‌ها و ریشه‌ها» منتشر شود: • اینستاگرام: @inja_jashe • تیکت پشتیبانی: از حساب کاربری در سایت • تلفن: ۰۲۱-۹۱۰۹۸۸۶۴ • ایمیل: injajashe@gmail.com • فرم تماس: injajasheh.ir/contact #نه_به_فراموشی_هنر عکس: Urmen19، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 4.0
بازگشت به بلاگ